Caesaris+Comentarii+de+Bello+Gallico+text

I.1 Gallia est omnis divisa in partes tres, quarum unam incolunt Belgae, aliam Aquitani, tertiam qui ipsorum lingua Celtae, nostra Galli appellantur. Hi omnes lingua, institutis, legibus inter se differunt. Gallos ab Aquitanis Garumna flumen, a Belgis Matrona et Sequana dividit. Horum omnium fortissimi sunt Belgae, propterea quod a cultu atque humanitate provinciae longissime absunt, minimeque ad eos mercatores saepe commeant atque ea quae ad effeminandos animos pertinent important, proximique sunt Germanis, qui trans Rhenum incolunt, quibuscum continenter bellum gerunt. Qua de causa Helvetii quoque reliquos Gallos virtute praecedunt, quod fere cotidianis proeliis cum Germanis contendunt, cum aut suis finibus eos prohibent aut ipsi in eorum finibus bellum gerunt. 2. Apud Helvetios longe nobilissimus fuit et ditissimus Orgetorix. Is M. Messala, [et P.] M. Pisone consulibus regni cupiditate inductus coniurationem nobilitatis fecit et civitati persuasit ut de finibus suis cum omnibus copiis exirent: perfacile esse, cum virtute omnibus praestarent, totius Galliae imperio potiri. Id hoc facilius iis persuasit, quod undique loci natura Helvetii continentur: una ex parte flumine Rheno latissimo atque altissimo, qui agrum Helvetium a Germanis dividit; altera ex parte monte Iura altissimo, qui est inter Sequanos et Helvetios; tertia lacu Lemanno et flumine Rhodano, qui provinciam nostram ab Helvetiis dividit. His rebus fiebat ut et minus late vagarentur et minus facile finitimis bellum inferre possent; qua ex parte homines bellandi cupidi magno dolore adficiebantur. Pro multitudine autem hominum et pro gloria belli atque fortitudinis angustos se fines habere arbitrabantur, qui in longitudinem milia passuum CCXL, in latitudinem CLXXX patebant.

3. His rebus adducti et permoti auctoritate Orgetorigis, Helvetii constituerunt 1) comparare ea, quae ad proficiscendum pertinerent, 2) coemere iumentorum et carrorum quam maximum numerum, 3) facere sementes maximas, (ut in itinere copia frumenti suppeteret) et 4), confirmare pacem cum proximis civitatibus. Ad eas res conficiendas, arbitrati sunt biennium sibi satis esse; profectionem lege in tertium annum confirmant. Ad eas res conficiendas, Orgetorix deligitur. Is sibi legationem ad civitates suscipit. In eo itinere persuadet Castico, Catamantaloedis filio, Sequano, (cuius pater regnum in Sequanis multos annos obtinuerat, et qui a senatu populi Romani amicus appellatus erat), ut regnum in civitate sua occuparet, (quod pater ante habuerit); itemque persuadet Dumnorigi Haeduo, fratri Diviciaci, qui, eo tempore, principatum in civitate obtinebat ac plebi acceptus erat, ut idem conaretur, Ei tandem filiam suam in matrimonium dat. Illis Orgetorix confirmat se suae civitatis imperium obtenturum esse, atque conciliaturum esse suis copiis suoque exercitu illis regna Sequanorum et Aeduorum. Hac oratione adducti, Orgetorix et Dumnorix et Casticus 1) inter se fidem ius iurandum dant (regno celeriter occupato) 2) sperant sese potiri posse per tres potentissimos ac firmissimos populos totius Galliae. 4. Ea res Helvetiis per indicium enuntiata est. Moribus suis, Orgetoricem ex vinculis causam dicere coegerunt; si damnatus erat, poenam sequi oportebat, ut igni cremaretur. Die constituta causae dictionis, Orgetorix undiquecoegit ad iudicium omnem suam familiam, ad hominum milia decem, et omnes clientes obaeratosque suos, quorum magnum numerum habebat, eodem conduxit; se eripuit per eos ne causam diceret. Cum civitas, ob eam rem incitata, armis ius suum exequi conaretur, et duces multitudinemque hominum ex agris magistratus cogerent, Orgetorix mortuus est; Helvetii arbitrantur ipsem suam mortem fecisse. 5. Post eius mortem nihilo minus, Helvetii id (quod constituerant facere) conantur, ut e finibus suis exeant. Ubi iam se ad eam rem paratos esse arbitrati sunt, incendunt oppida sua omnia, numero ad duodecim, et vicos ad quadringentos, et reliqua privata aedificia; comburunt frumentum omne, praeter quod secum portaturi erant, ut domum, reditionis spe sublata, paratiores ad omnia pericula subeunda essent; trium mensum molita cibaria sibi quemque domo efferre iubent. Persuadent Rauracis et Tulingis et Latobrigis qui coluerunt proximos agros, ut, oppidis suis vicisque exustis, una cum iis proficiscantur. Boiosque, qui trans Rhenum incoluerant et in agrum Noricum transierant Noreiamque oppugnabant, ad se socios recipiunt.

6. Erant omnino itinera duo, quibus Helvetii domo exire possent: unum per Sequanos, angustum et difficile, inter montem Iuram et flumen Rhodanum, in quo singuli carri ducerentur, et mons autem tam alte impendebat, ut facile perpauci prohibere possent; alterum per provinciam nostram, multo facilius atque expeditius, propterea quod inter fines Helvetiorum et Allobrogum, qui nuper pacati erant, Rhodanus fluit, et in non nullis lociis vado transitur. Extremum oppidum Allobrogum est proximumque Helvetiorum finibus Genava. Ex eo oppido, pons ad Helvetios pertinet. Allobrogibus sese vel persuasuros, vel vi coacturos ut per suos fines eos ire paterentur. Omnibus rebus ad profectionem comparatis, diem dicunt, ubi ad ripam Rhodani omnes conveniant. Is dies erat ante diem quintum Kalendas Aprilis, L. Pisone et A. Gabinio consulibus.